cognitiveΤι είναι οι «επιτελικές λειτουργίες»

Οι επιτελικές λειτουργίες (executive functions) είναι σύμφωνα με τον Funahashi (2001) «το προϊόν της συντονισμένης λειτουργίας ποικίλων διεργασιών, προκειμένου να επιτευχθεί ένας ορισμένος στόχος με ευέλικτο τρόπο».

O Goldberg (2001) παρομοίασε τον ρόλο των επιτελικών λειτουργιών στη συμπεριφορά ενός ατόμου με τον ρόλο που έχει ο μαέστρος μίας ορχήστρας ή ο διευθύνων σύμβουλος μίας εταιρίας,ο οποίος είναι να ρυθμίζει και να συντονίζει το έργο των συνεργατών του.

Οι επιτελικές λειτουργίες ενεργοποιούνται /  επιστρατεύονται, όταν το άτομο καλείται να προσαρμοστεί σε μια καινούρια κατάσταση ή απαιτείται από αυτό μια αντίδραση, η οποία δεν είναι αυτοματοποιημένη (π.χ. για να πει κάποιος τις ημέρες της εβδομάδας  με τη σειρά δεν απαιτείται η ενεργοποίηση των επιτελικών λειτουργιών, γιατί είναι αυτοματοποιημένη δεξιότητα, ομοίως και όταν ένας έμπειρος οδηγός οδηγεί το αυτοκίνητό του). Οι λειτουργίες αυτές θεωρούνται ως ένας από τους πιο σημαντικούς παράγοντες  για την ομαλή ένταξη παιδιών στο νηπιαγωγείο και σύμφωνα με τους Blair&Razza (2007) προβλέπουν καλύτερα την πορεία ενός παιδιού όσον αφορά στην απόκτηση ακαδημαϊκών  γνώσεων στο δημοτικό σχολείο από ό,τι τα τεστ νοημοσύνης, ειδικά στα μαθηματικά.

Ποιες είναι οι επιμέρους επιτελικές λειτουργίες;

Οι περισσότεροι ερευνητές αναφέρουν τις παρακάτω βασικές επιμέρους  επιτελικές λειτουργίες, οι οποίες ρυθμίζουν τη συμπεριφορά ενός ατόμου (Κόρπα, 2012)

  • Σχεδιασμός:

Αναφέρεται στη δυνατότητα ενός ατόμου να παρακολουθεί, να αξιολογεί και να αναβαθμίζει διαρκώς τις ενέργειές του με κάποιο στόχο.

Παραδείγματα: Ένα παιδί είναι σε θέση

  • να οργανώσει και να εκτελέσει σχολικές εργασίες, για παράδειγμα στα μαθηματικά να βρει ποια είναι τα δεδομένα, ποιο είναι το ζητούμενο, ποιες πράξεις απαιτούνται και με ποια σειρά για την επίλυση του προβλήματος.
  • να θέσει στόχους και να προγραμματίζει τα βήματα για την επίτευξή τους 
  • Μνήμη εργασίας:

Είναι η δυνατότητα του ατόμου να συγκρατεί στη μνήμη του πληροφορίες παράλληλα με την διεκπεραίωση άλλων γνωστικών έργων.

Παραδείγματα:

  • Η εκτέλεση μιας αφαίρεσης με πολλά ψηφία απαιτεί την ικανότητα διατήρησης μιας πληροφορίας στη μνήμη (τους αριθμούς) και παράλληλα και τη διαχείριση αυτών των πληροφοριών (την αφαίρεση).
  • Η αντίστροφη ανάκληση σειράς ψηφίων («Πες μου αντίστροφα τους αριθμούς που θα σου πω τώρα: 4   6   9   1   7». Το παιδί θα πρέπει να συγκρατήσει τους αριθμού και να τους οργανώσει κατάλληλα, ώστε να είναι σε θέση να πει: 7   1   9   6   4).
  • Γνωστική αναστολή απάντησης:

Αναφέρεται στην ικανότητα αυτοελέγχου ενός ατόμου να αποκρίνεται σε ένα ερέθισμα και έχει σύμφωνα με τον Barkley (1997) τρεις διαστάσεις:

  1. Ικανότητα να αναστέλλει την εκτέλεση μιας μαθημένης συμπεριφοράς και να εκτελεί μια πιο αποτελεσματική συμπεριφορά.

Παράδειγμα:

Ένας οδηγός να είναι σε θέση να επιλέξει έναν διαφορετικό δρόμο για τη  δουλειά του, για να αποφύγει το μποτιλιάρισμα.

  1. Ικανότητα διακοπής εκτέλεσης μιας συμπεριφοράς που βρίσκεται σε εξέλιξη.

Παράδειγμα:

Ένα παιδί ενώ έχει αρχίσει να φτιάχνει με τα Lego, που είναι μπροστά του, ένα ρομπότ, παίρνει την οδηγία από τη δασκάλα του να φτιάξει ένα σπίτι και  αλλάζει έπειτα από αυτή την εντολή το σχέδιό του.

  1. Ικανότητα αντίστασης στην παρεμβολή που προκαλείται από παρεισφρέοντα ερεθίσματα

Παράδειγμα:

Ένα παιδί να είναι σε θέση να διαβάσει  τη λέξη «πράσινο» που είναι γραμμένη με κόκκινο χρώμα.

Όσον αφορά στην παιδική ηλικία, η ανεπτυγμένη ικανότητα γνωστικής αναστολής απάντησης του παιδιού του επιτρέπει για παράδειγμα να είναι σε θέση να:

  • αντιδρά κατάλληλα σε καταστάσεις που εμπεριέχουν κίνδυνο για το ίδιο ή για κάποιο άλλο άτομο
  • ζητά ένα παιχνίδι από ένα άλλο παιδί και να μην το αρπάζει
  • περιμένει για ένα μικρό χρονικό διάστημα εάν του το ζητείται  από έναν ενήλικα
  • αντιστέκεται στην παρόρμησή του, π.χ. να «πετάγεται» στην τάξη, αντί να σηκώνει το χέρι του ή να αρπάζει ένα παιχνίδι από ένα άλλο παιδί, χωρίς πρώτα να το ζητήσει.
  • Γνωστική ευελιξία:

Είναι η ικανότητας  ενός ατόμου να μετατοπίσει την προσοχή του από ένα ερέθισμα σε ένα άλλο, όποτε χρειάζεται, για τη λειτουργική εκτέλεση μίας πράξης / δραστηριότητας.

Παράδειγμα:

  • Όταν ένας πεζός φτάνει σε ένα φανάρι, το οποίο δείχνει πράσινο, ξεκινά να διασχίσει το δρόμο και ξαφνικά το φανάρι αλλάζει σε κόκκινο. Τότε θα πρέπει να αποφασίσει ποια συμπεριφορά του προσφέρει τη μεγαλύτερη ασφάλεια: να συνεχίσει να περάσει τον δρόμο ή να γυρίσει πίσω.

Στους περισσότερους ανθρώπους αυτή η αντίδραση είναι αυτοματοποιημένη και δε χρειάζεται να σκεφτούν τι πρέπει να κάνουν. Ένα άτομο με ελλείψεις στη γνωστική ευελιξία, είναι πιθανό να ερχόταν σε αμηχανία και σύγχυση και να μην ήξερε πώς να αντιδράσει (βλέπε ταινία «Ο άνθρωπος της βροχής», όπου σε μία σκηνή, ο πρωταγωνιστής της ταινίας, που είναι άτομο με αυτισμό και κατά συνέπεια έχει ελλείψεις και στις επιτελικές λειτουργίες, μένει στη μέση του δρόμου σταματημένος, επειδή την ώρα που τον διέσχιζε, το φανάρι για τους πεζούς έγινε κόκκινο).

  • Συντηρούμενη προσοχή:

O όρος «συντηρούμενη προσοχή» αναφέρεται στην ικανότητα ενός ατόμου να κινητοποιεί και να διατηρεί την επιλεκτικότητα και την ικανότητα συγκέντρωσής του για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Παραδείγματα: Ένα παιδί είναι σε θέση

  • να ολοκληρώνει μια δραστηριότητα σε χρονικό διάστημα ,αντίστοιχο της χρονικής του ηλικίας (π.χ. να φτιάχνει ένα πάζλ)
  • να κάθεται στην καρέκλα του και να παρακολουθεί τη δασκάλα του
  • να παρακολουθεί όταν του διαβάζουν ένα παραμύθι ως το τέλος
  • Συναισθηματικός αυτοέλεγχος:

Αναφέρεται στην αυτοπειθαρχία, στην αυτορρύθμιση και στην προσαρμοστικότητα του συναισθηματικού κόσμου ενός ατόμου.

Παραδείγματα: Το παιδί είναι σε θέση

  • να επανέρχεται σε μικρό χρονικό διάστημα μετά από ένα γεγονός που το αναστάτωσε ή μετά από αλλαγή σχεδίων
  • να αντιμετωπίσει συγκρούσεις λεκτικά και όχι επιθετικά
  • να εκφράζει κατάλληλα τα αιτήματά του, ελέγχοντας συναισθήματα π.χ. αδημονίας, απογοήτευσης κ.ά.
  • Αναβολή ικανοποίησης:

Η αναβολή ικανοποίησης αναφέρεται στην  ικανότητα ενός ατόμου να είναι σε θέση να περιμένει κάποιο χρονικό διάστημα μέχρι να λάβει π.χ.  την αμοιβή του ή να νοιώσει γενικά ότι αμείβεται η προσπάθειά του (με υλικούς ή και κοινωνικούς ενισχυτές).

Παραδείγματα:

  • Σε ομαδικά παιχνίδια (π.χ. επιτραπέζια παιχνίδια) ένα παιδί είναι σε θέση να περιμένει τη σειρά του (κοινωνική ενίσχυση → συμμετοχή στο παιχνίδι, αποδοχή από τους συνομηλίκους, η χαρά του παιχνιδιού και μοίρασμα).
  • Το παιδί είναι σε θέση να μαζεύει το χαρτζιλίκι του για ένα χρονικό διάστημα για να πάρει κάτι που επιθυμεί και να μη το χαλάει μόλις το  πάρει (υλική ενίσχυση).

Ποιες είναι οι επιπτώσεις ελλειμμάτων στις επιτελικές λειτουργίες;

Ελλείμματα στις επιτελικές λειτουργίες μπορεί να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στη λειτουργικότητα ενός παιδιού και να παρουσιάζονται δυσκολίες / ελλείψεις

  • στη διαμόρφωση νοητικών σχεδίων
  • στην αξιολόγηση εναλλακτικών σχεδίων δράσης
  • στην αφηρημένη σκέψη, στην έλλειψη συγκεκριμένων στόχων για το μέλλον
  • στην ικανότητα αναστολής συμπεριφορών, που έχουν αρνητικές συνέπειες για το άτομο ή παραβιάζουν τους κοινά αποδεκτούς κανόνες κοινωνικές συμπεριφοράς
  • δυσκολίες στην ανάληψη πρωτοβουλιών
  • δυσκολίες στην τήρηση μιας προκαθορισμένης στρατηγικής επεξεργασίας και αντίδρασης σε εξωτερικά ερεθίσματα
  • στην αναμονή.

Επίσης, τα παιδιά με ελλείψεις στην ανάπτυξη των επιτελικών λειτουργιών μπορεί να παρουσιάζουν:

  • Ανεπαρκή ανταπόκριση και προσαρμογή σε νέες συνθήκες
  • Δυσκολίες προσαρμογής κατά την ένταξη τους στο δημοτικό σχολείο
  • Μαθησιακές δυσκολίες, όπως:
    • Δυσκολίες κατανόησης του γραπτού και του προφορικού λόγου
    • Δυσκολίες στην ικανότητα επίλυσης αριθμητικών προβλημάτων
    • Δυσκολίες στην ικανότητα συγκράτησης  πληροφοριών στη μακροπρόθεσμη μνήμη
  • Δυσκολίες στον συνεχή έλεγχο και στη ρύθμιση της συμπεριφοράς
  • Δυσκολίες στη λειτουργική συναισθηματική απόκριση εσωτερικών και εξωτερικών ερεθισμάτων
  • Δυσκολίες στην προσοχή, όπως:
    • Ικανότητα αντίστασης σε διασπαστικά ερεθίσματα (π.χ. ενώ γράφει την ορθογραφία, κοιτάει τα πουλιά έξω από το παράθυρο)
    • Ικανότητα μετάθεσης της προσοχής από  ένα ερέθισμα σε ένα άλλο (π.χ. δυσκολεύεται να συντονίσει τις ενέργειές του όταν τελειώνει ένα μάθημα και πρέπει να κάνουν ένα άλλο, π.χ. τελείωσε η ορθογραφία και πρέπει να κάνουν μαθηματικά)
    • Ικανότητα της εναλλαγής της προσοχής μεταξύ διαφόρων δραστηριοτήτων που πραγματοποιούνται την ίδια χρονική στιγμή (π.χ. κατά την υπαγόρευση της ορθογραφίας πρέπει, μεταξύ άλλων, να ακούει τι λέει η δασκάλα, να τα γράφει και να σκέφτεται τους αντίστοιχους κανόνες της ορθογραφίας).

Μπορούμε να «εκπαιδεύσουμε» ένα παιδί στις επιτελικές λειτουργίες;

Η Κόρπα (2012), σε μια επισκόπηση της βιβλιογραφίας σχετικά με έρευνες που εξετάζουν τα αποτελέσματα στην εκπαίδευση επιτελικών λειτουργιών, καταλήγει στα παρακάτω συμπεράσματα:

  • Η βελτίωση των επιτελικών λειτουργιών με στοχευμένες παρεμβάσεις είναι εφικτή και επιθυμητή
    • Η κρίσιμη περίοδος ανάπτυξης των δεξιοτήτων προσοχής, μιας από τις βασικέςεπιτελικές λειτουργίες,  είναι η ηλικία 2 – 5 χρονών
    • Ένα πρόγραμμα εξάσκησης προσοχής πρέπει να έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά:
      • να κάνει χρήση ειδικού εκπαιδευτικού υλικού για την εξάσκηση των δεξιοτήτων της προσοχής και της συγκέντρωσης (π.χ. Πρόγραμμα ΕΠΙΤΕΛΩ)
      • να έχει στόχο τη βελτίωση των επιτελικών δεξιοτήτων με συνεχή εξάσκηση
      • να εφαρμόζεται σε παιδιά ηλικίας 4;6 έως 8 χρονών
      • να γίνεται χρήση ενισχυτών για τη συντήρηση της προσοχής
      • να αυξομειώνει ο θεραπευτής τη δυσκολία της άσκησης, ανάλογα με το γνωστικό επίπεδο του παιδιού, με το επίπεδο της εγρήγορσής του και την ικανότητά του για αυτοέλεγχο.

Πολύ καλά αποτελέσματα έχει η «εκπαίδευση» των παιδιών μέσα από καθημερινές καταστάσεις, οι οποίες στοχεύουν στην ενίσχυση της συγκέντρωσης και της προσοχής!! 

Πρόγραμμα ανάπτυξης των επιτελικών λειτουργιών στο Κέντρο «ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

Αρχικά γίνεται η αξιολόγηση των δυσκολιών των παιδιών στις συγκεκριμένες λειτουργίες, χρησιμοποιώντας, μεταξύ άλλων, τα εξής αξιολογητικά εργαλεία.

  • Αξιολόγηση Επιτελικών Λειτουργιών στο Δημοτικό σχολείο
  • Τεστ Μνήμης
  • Τεστ Συγκέντρωσης και Προσοχής

Στη συνέχεια, έπειτα από αξιολόγηση των αποτελεσμάτων, αλλά και τη συγκέντρωση πληροφοριών από την παρατήρηση των θεραπευτών, σχεδιάζεται ένα εξατομικευμένο ατομικό ή και ομαδικό πρόγραμμα παρέμβασης, εστιασμένο στις δυσκολίες του παιδιού, το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει:

  • Συμβουλευτική γονέων για θέματα γύρω από την οργάνωση της καθημερινότητας του παιδιού
  • Εκπαίδευση γονέων, για τη συνέχιση του προγράμματος στο σπίτι με το κατάλληλο υλικό που παρέχεται από το κέντρο
  • Ασκήσεις για τη βελτίωση της μνήμης, της προσοχής, της οργάνωσης ενός έργου και της συγκέντρωσης
  • Ποικίλα προγράμματα με ηλεκτρονικά μέσα, εστιασμένα στην εξάσκηση των επιτελικών λειτουργιών (π.χ. Πρόγραμμα ΕΠΙΤΕΛΩ)
  • Βιωματικές δραστηριότητες, που απαιτούν συντονισμό πολλών λειτουργιών
  • Πρόγραμμα εκμάθησης- αναγνώρισης και διαχείρισης συναισθημάτων
  • Πρόγραμμα προαγωγής της γνωστικής  ευελιξίας.

 

Καρόλα Folle – Αλέπη

Κλιν. Ψυχολόγος MSc – Παιδοψυχολόγος

Λογοθεραπεύτρια

 

 

Πηγές:

Baddeley, A. (1996).Exploring the central executive. Quarterly Journal of Experimental Psychology: Human Experimental Psychology (Special Issue: Working Memory), 49A, 5-2.

Barkley, R. A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: A unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121, 65–94.

Best, J. R., Miller, P. H., &Naglieri, J. A. (2011). Relations between executive function and academic achievement from ages 5 to 17 in a large, representative national sample. Learning and individual differences, 21(4), 327-336.

Blair, C., &Razza, R. P. (2007). Relating effortful control, executive function, and false belief understanding to emerging math and literacy ability in kindergarten. Child Development, 78(2), 647-663.

Bull, R., &Scerif, G. (2001). Executive functioning as a predictor of children's mathematics ability: Inhibition, switching, and working memory. Developmental neuropsychology, 19(3), 273-293.

Funahashi S. (2001). Neuronal mechanisms of executive control by the prefrontal cortex. Neuroscience Research – Supplement, 39, 147–165.

Goldberg, E. (2001). The executive brain: frontal lobes and the civilized mind. NewYork: OxfordUniversityPress.

Κόρπα, Τ. (2012). Εξάσκηση δυνατοτήτων προσοχής. Ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα για μικρά παιδιά. Ανασύρθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση http://adhd.gr/archive/files/hmerida_31.3.2012/Korpa_31.3.2012.pdfστις 20/03/2016

Tamm, L., Hughes, C., Ames, L., Pickering, J., Silver, C. H., Stavinoha, P., Castillo, C. L., Rintelmann, J., Moore, J., Foxwell, A., Bolanos, S. G., Hines, T., Nakonezny, P. A. & Emslie, G. (2010). Attention training for school aged children. Results of an open trial. Journal of AttentionDisorders, 14(1), 86-94.

ΥΠΕΘ. Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (2015). Επιτελώ – Ειδικό εκπαιδευτικό υλικό σχολικής ετοιμότητας για μαθητές με προβλήματα προσοχής και συγκέντρωσης. Εγχειρίδιο Εκπαιδευτικού. Αθήνα.  Ανασύρθηκε από την ηλεκτρονική διεύθυνση http://prosvasimo.gr/isoimages/epitelw-%CE%95%CE%B3%CF%87%CE%B5%CE%B9%CF%81%CE%AF%CE%B4%CE%B9%CE%BF_%CE%B5%CE%BA%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%8D.pdfστις 20.03.2016

Το Έργο μας

my gallery front

Επικοινωνία

"Ανάπτυξη" Καλαμάτας

Βασ. Όλγας 23 - Καλαμάτα

Τηλ. 2721028954

"Ανάπτυξη" Μεσσήνης

Δημ. Παύλου Πτωχού 10 - Μεσσήνη

Τηλ. 2722024065

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.