Σχολικός Εκφοβισμός

Το φαινόμενο της σχολικής βίας και του εκφοβισμού παρατηρείται όλο και περισσότερο στις σύγχρονες κοινωνίες με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη και τη διαδικασία της μάθησης. Στην Ελλάδα το φαινόμενο έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις με τα ερευνητικά δεδομένα να δείχνουν ότι το 10%-15% των μαθητών δέχεται διάφορες μορφές βίας στο σχολείο και πάνω από το 5% ασκεί βία (με τα αγόρια να εμπλέκονται περισσότερο σε περιστατικά σωματικής βίας σε σύγκριση με τα κορίτσια που ασκούν πιο συχνά λεκτική βία). Ωστόσο, το γεγονός ότι οι μισοί από τους μαθητές που έχουν δεχθεί βία δεν αναφέρουν πουθενά το γεγονός και οι άλλοι μισοί το αναφέρουν πιο συχνά σε φίλους παρά σε εκπαιδευτικούς και γονείς, οδηγεί πολλούς να μιλούν για απροσδιόριστο αριθμό περιστατικών.

Πολλοί είναι οι όροι που χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν τo συγκεκριμένο φαινόμενο. Ορισμένοι από αυτούς είναι: «ενδοσχολική βία», «εκφοβισμός», «θυματοποίηση», «bullying», «σχολική επιθετικότητα», «κακοποίηση συνομηλίκου». Ωστόσο, δεν είναι εκφοβιστική συμπεριφορά οποιαδήποτε επιθετική συμπεριφορά μεταξύ συμμαθητών. Ας δώσουμε λοιπόν ένα πιο συγκεκριμένο ορισμό.

Τι είναι ο σχολικός εκφοβισμός;

Πρόκειται για την επιθετική εκείνη συμπεριφορά που είναι εσκεμμένη, απρόκλητη και επαναλαμβανόμενη ενώ σκοπό έχει την επιβολή εξουσίας, τον εξευτελισμό και την πρόκληση σωματικού ή/και ψυχικού πόνου. Η σχέση μεταξύ αυτού που ασκεί και αυτού που δέχεται τον εκφοβισμό χαρακτηρίζεται από ανισότητα δύναμης η οποία μπορεί να εντοπίζεται στην ηλικία, τη σωματική διάπλαση, τη δύναμη, την κοινωνική θέση, τη σχολική απόδοση ή τη δημοτικότητα.  Έτσι, ο θύτης υπερέχει, το θύμα αδυνατεί να αμυνθεί ενώ οι θεατές που συχνά υπάρχουν παραμένουν συνήθως αμέτοχοι και ορισμένες φορές είναι υποστηρικτικοί προς το θύτη ή το θύμα του εκφοβισμού.

Αντίθετα, μια βίαιη συμπεριφορά μεταξύ δύο μαθητών, δεν χαρακτηρίζεται ως εκφοβιστική όταν τα εμπλεκόμενα μέρη είναι ίσης δύναμης, βρίσκονται σε όμοια συναισθηματική κατάσταση ( θυμός και όχι φόβος) ή εκλαμβάνουν και οι δύο το περιστατικό-πείραγμα ως αστείο.

Μορφές εκφοβιστικής συμπεριφοράς

  • Σωματικού τύπου (χτυπήματα, κλωτσιές, σπρωξίματα, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων, κλοπές)
  • Λεκτικού τύπου (κοροϊδίες, προσβολές, βρισιές, σεξουαλικά υπονοούμενα, ρατσιστικά σχόλια)
  • Κοινωνικού/ψυχολογικού τύπου(εκβιασμοί, απειλές, διάδοση φημών, αποκλεισμός από παρέες και δραστηριότητες)
  • Ηλεκτρονικού τύπου(προσβολές, απειλές, δημοσιοποίηση πληροφοριών, εικόνων ή βίντεο μέσω κινητού τηλεφώνου ή μέσω διαδικτύου)

Παράγοντες κινδύνου

 Το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης πολλών και διαφορετικών παραγόντων, οι πιο σημαντικοί από τους οποίους είναι:

  • Τα ατομικά χαρακτηριστικά

- Το παιδί που δέχεται τον εκφοβισμό μπορεί να χαρακτηρίζεται από εξωστρέφεια, παρορμητικότητα, σωματική δύναμη, υψηλή αυτοπεποίθηση και έλλειψη ανοχής στη διαφορετικότητα. Ωστόσο, δράστες γίνονται και παιδιά λιγότερο δημοφιλή, με χαμηλή σχολική επίδοση, ανασφάλεια και άγχος.

- Το παιδί που ασκεί τον εκφοβισμό εμφανίζει επίσης δύο διαφορετικούς τύπους. Ο παθητικός χαρακτηρίζεται από χαμηλή αυτοεκτίμηση, άγχος, ανασφάλεια, μοναχικότητα και πιθανή σωματική αδυναμία. Ο «προκλητικός» τύπος αναφέρεται σε παιδιά αδέξια, αντιδραστικά συχνά υπερκινητικά και με δυσκολία συγκέντρωσης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις το ίδιο άτομο εναλλάσσεται ανάμεσα στο ρόλο του θύτη και του θύματος. Έτσι, ένα παιδί που εκφοβίζεται από κάποιον πιο δυνατό εκφοβίζει με τη σειρά του κάποιο ασθενέστερο.  

  • Το οικογενειακό περιβάλλον

Γονείς αυταρχικοί, μη υποστηρικτικοί που εκδηλώνουν ή ανέχονται τη βίαιη συμπεριφορά στο σπίτι ενισχύουν την πιθανότητα εμφάνισης εκφοβιστικής συμπεριφοράς. Η έλλειψη ορίων και η συναισθηματική παραμέληση παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο.

  • Το σχολικό περιβάλλον

Ορισμένοι από τους παράγοντες κινδύνου που αφορούν το σχολείο είναι  η έλλειψη συνεργασίας (τόσο μεταξύ συμμαθητών όσο και μεταξύ σχολείου-γονέων), η ανταγωνιστικότητα, η ανοχή της βίαιης συμπεριφοράς, η έλλειψη ενδιαφέροντος για τη συναισθηματική ζωή των παιδιών καθώς και η μη προαγωγή της πρωτοβουλίας και της δημιουργικότητας.

  • Η κοινωνία

Η υψηλή πυκνότητα πληθυσμού, η ανεργία, οι κοινωνικές ανισότητες καθώς και οι κοινωνικές νόρμες που ενθαρρύνουν τη βία κατά μειονοτικών ομάδων αποτελούν τους κυριότερους κοινωνικούς παράγοντες κινδύνου.

Αναγνωρίζοντας τα σημάδια

Αφού ορίσαμε το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού, το πρώτο σημαντικό βήμα για την αντιμετώπισή του είναι η αναγνώριση των συμπτωμάτων. Μιας και τις περισσότερες φορές τα ίδια τα παιδιά δε μιλούν για αυτό, η παρατήρηση κάποιων προειδοποιητικών σημαδιών καθώς και η συζήτηση με τα παιδιά όταν κάτι τέτοιο εντοπίζεται μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό της ρίζας του προβλήματος.

Παρατηρήστε τις αλλαγές…

Το παιδί που εκφοβίζεται, συχνά:

  • Επιστρέφει στο σπίτι με ανεξήγητα τραύματα, σκισμένα ή λερωμένα ρούχα, κατεστραμμένα πράγματα.
  • Ζητά περισσότερα χρήματα.
  • Η σχολική του επίδοση μειώνεται, χάνει το ενδιαφέρον του για τις σχολικές δραστηριότητες ή δεν θέλει να πάει σχολείο.
  • Παραπονιέται για αδιαθεσίες πριν ή κατά τη διάρκεια της σχολικής ημέρας.
  • Δεν κοιμάται καλά ή έχει εφιάλτες.
  • Δεν έχει πολλούς φίλους.
  • Απομονώνεται, κλείνεται στον εαυτό του.
  • Έχει ανεξήγητη, επιθετική συμπεριφορά στο σπίτι.

Το παιδί που εκφοβίζει:

  • Εμπλέκεται συχνά σε λεκτικούς ή σωματικούς καυγάδες.
  • Κάνει παρέα με παιδιά που ασκούν εκφοβισμό.
  • Έχει αυξανόμενα επιθετική συμπεριφορά.
  • Κατηγορεί τους άλλους για τα προβλήματά του.
  • Έχει περισσότερα χρήματα ή υπάρχοντα που δεν γνωρίζεται από πού προήλθαν.
  • Δεν αναλαμβάνει την ευθύνη για τις πράξεις του.
  • Είναι ιδιαίτερα ανταγωνιστικό και ανησυχεί για τη φήμη και τη δημοτικότητά του.

Πρόληψη και αποτροπή του σχολικού εκφοβισμού

Καθώς τις περισσότερες φορές τα παιδιά-στόχος δεν αναφέρουν σε ενήλικες τι τους συμβαίνει, είναι πρωταρχική η ανάγκη δημιουργίας ενός καλού κλίματος τόσο στο σχολείο όσο και στο σπίτι, ώστε το παιδί να νιώθει ότι μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα χωρίς να φοβάται. Η εμπιστοσύνη και η καλή επικοινωνία του παιδιού με τους γονείς και με τους δασκάλους καθώς και η μεταξύ αυτών συνεργασία είναι ιδιαίτερα σημαντική ώστε να υπάρχει μια από κοινού στρατηγική αντιμετώπισης του θέματος και κατάλληλη υποστήριξη προς το παιδί.

  1. Βοηθήστε τα παιδιά να καταλάβουν τι είναι ο εκφοβισμός. Τα παιδιά που ξέρουν ποιά συμπεριφορά είναι εκφοβιστική μπορούν πιο εύκολα να την αναγνωρίσουν και να μιλήσουν για αυτήν, είτε συμβαίνει στα ίδια είτε σε κάποιον άλλο.
  • Μιλήστε ξεκάθαρα για το σχολικό εκφοβισμό. Ξεκινήστε μια συζήτηση θέτοντας ερωτήματα, στα οποία δεν υπάρχει σωστή και λάθος απάντηση, παρά μόνο ανάγκη για ειλικρινείς απαντήσεις.
    •  Τι είναι για εσένα ο εκφοβισμός;
    •  Γιατί πιστεύεις ότι κάποια παιδιά ασκούν εκφοβισμό σε άλλα;
    •  Έχεις ποτέ (εσύ ή κάποιος φίλος σου) πειράξει/κοροϊδέψει ένα άλλο παιδί; Πιστεύεις ότι αυτό ήταν εκφοβισμός ; Γιατί;
    •  Έχεις δει ποτέ κάποιο παιδί να εκφοβίζεται; Πώς ένιωσες; Τι έκανες; Τι θα έκανες την επόμενη φορά;
    •  Έχεις νιώσει ποτέ ότι φοβάσαι να πάς στο σχολείο επειδή μπορεί να σε πειράξουν; Τι έκανες για να το ξεπεράσεις;
    •  Ποιό ενήλικο άτομο θα εμπιστευόσουν περισσότερο για ένα τέτοιο θέμα;
  • Ενθαρρύνετε τα παιδιά να αναφέρουν τα περιστατικά εκφοβισμού. Να μιλήσουν σε κάποιο ενήλικο άτομο που εμπιστεύονται, αν δεχτούν τα ίδια ή γίνουν μάρτυρες μιας εκφοβιστικής συμπεριφοράς. Ακόμη και αν το πρόβλημα δε λυθεί άμεσα, ένας ενήλικας μπορεί να παρηγορήσει, να συμβουλεύσει και να παρέχει υποστήριξη.
  • Συζητήστε πώς μπορούν να διαχειριστούν μια δυσάρεστη κατάσταση και τι μπορούν να κάνουν αν οι ενέργειές τους δεν έχουν αποτέλεσμα.

 

  • Συμβουλεύστε τα να παρέχουν βοήθεια και υποστήριξη στα παιδιά που δέχονται οποιασδήποτε μορφής εκφοβιστική συμπεριφορά.
  1. Κρατήστε ανοιχτές τις διόδους επικοινωνίας. Διατηρήστε την επαφή με τα παιδιά, ακούστε τι έχουν να πουν, γνωρίστε τους φίλους τους, ρωτήστε για το σχολείο και μάθετε τις ανησυχίες τους. Διαβεβαιώστε τα πως δεν είναι μόνα τους σε οποιοδήποτε ζήτημα προκύψει.

Μια καθημερινή, ολιγόλεπτη συζήτηση διασφαλίζει στα παιδιά ότι μπορούν να απευθυνθούν στους γονείς όταν κάτι τους απασχολεί ή χρειάζονται μια συμβουλή. Ανοίξτε μια συζήτηση για καθημερινά θέματα ή συναισθήματα με ερωτήσεις όπως:

  • Ποιό ήταν το πιο ευχάριστο που συνέβη σήμερα; Συνέβη κάτι δυσάρεστο;
  • Με ποιόν κάθεσαι στο θρανίο; Πώς περνάς την ώρα σου στο διάλειμμα;
  • Σε ποια δραστηριότητα είσαι καλύτερος/η; Τι σου αρέσει/δεν σου αρέσει περισσότερο στον εαυτό σου;

Η επαφή με το σχολείο είναι ένας ακόμη τρόπος να είστε ενήμεροι για τη ζωή του παιδιού σας.

  • Διαβάστε και συζητήστε με το παιδί τα σημειώματα από το σχολείο.
  • Παρακολουθήστε τις εκδηλώσεις του σχολείου.
  • Γνωρίστε τους καθηγητές.
  • Ανταλλάξτε τηλέφωνα με άλλους γονείς.
  1. Ενθαρρύνετε τα παιδιά να συμμετέχουν σε δραστηριότητες που τους αρέσουν. Με αυτόν τον τρόπο εκτός από τη διασκέδαση, τα παιδιά γνωρίζουν άτομα με ίδια ενδιαφέροντα, αποκτούν φίλους, αναπτύσσουν την αυτοπεποίθησή τους και όλα αυτά βοηθούν στην πρόληψη του φαινομένου της εκφοβιστικής συμπεριφοράς.
  1. Γίνετε πρότυπο σωστής συμπεριφοράς και σεβασμού. Τα παιδιά μαθαίνουν από τις πράξεις των ενηλίκων πώς να διαχειρίζονται διάφορες καταστάσεις (π.χ. μια διαφωνία). Η συμπεριφορά των ενηλίκων προς φίλους, συναδέλφους και μέλη της οικογένειας γίνεται αντιληπτή από τα παιδιά, ακόμη και όταν φαίνεται να μην δίνουν προσοχή.

 

Αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού

Επί τόπου παρέμβαση

Όταν οι ενήλικες απαντούν άμεσα και με συνέπεια στην εκφοβιστική συμπεριφορά στέλνουν ένα ξεκάθαρο μήνυμα ότι δεν είναι αποδεκτή. Υπάρχουν ορισμένες κινήσεις που μπορείτε να κάνετε ώστε να σταματήσετε τον εκφοβισμό τη στιγμή που συμβαίνει και να κρατήσετε τα παιδιά ασφαλή:

  1. Παρέμβετε αμέσως. Μην αγνοήσετε το περιστατικό, θεωρώντας ότι τα παιδιά θα το λύσουν μόνα τους.
  2. Χωρίστε τα εμπλεκόμενα μέλη και βεβαιωθείτε ότι όλοι είναι ασφαλείς.
  3. Παραμείνετε ψύχραιμοι και καθησυχάστε τα παιδιά που εμπλέκονται( ακόμη και τους θεατές).
  4. Μην προσπαθήσετε να ξεδιαλύνετε αμέσως τα γεγονότα και μην αναγκάσετε άλλα παιδιά να πουν δημοσίως τι είδαν.
  5. Μην αναγκάσετε τα παιδιά που εμπλέκονται να απολογηθούν και να συμφιλιωθούν επί τόπου.

Διερεύνηση περιστατικού

  1. Μιλήστε ξεχωριστά με τα εμπλεκόμενα μέλη.
  2. Ακούστε την ιστορία από διαφορετικές πηγές.
  3. Ακούστε χωρίς να κατηγορείτε.
  4. Διευκρινίστε αν πρόκειται για εκφοβισμό, εξετάζοντας αν υπάρχει ανισότητα δύναμης(όχι μόνο σωματικής), τι έχει προηγηθεί, αν έχει συμβεί ξανά στο παρελθόν ή το παιδί φοβάται ότι θα ξανασυμβεί στο μέλλον.

Θυμηθείτε ότι δεν έχει σημασία «ποιός το ξεκίνησε». Κάποια παιδιά που δέχονται εκφοβισμό χαρακτηρίζονται ως ενοχλητικά και προκλητικά, χωρίς ωστόσο αυτό να δικαιολογεί μια εκφοβιστική συμπεριφορά.

Αντιμετώπιση περιστατικού

Το παιδί που εκφοβίζεται:

  • Υπενθυμίστε στο παιδί ότι νοιάζεστε και είστε εκεί για να το προστατεύσετε.
  • Διαβεβαιώστε το ότι δεν ευθύνεται για ότι συνέβη. Ακόμη και αν προκάλεσε το περιστατικό, σε κανέναν δεν αξίζει να δέχεται εκφοβιστική συμπεριφορά.
  • Εξηγήστε, ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν μόνο αν μιλήσει και ότι η κοινοποίηση περιστατικών βίας δεν αποτελεί «κάρφωμα».
  • Προτείνετε πρακτικούς τρόπους αντιμετώπισης δύσκολων καταστάσεων.
  • Μην ενθαρρύνεται την αντίδραση στη βία με βία.
  • Αναζητήστε τη βοήθεια ειδικού, αν το κρίνεται απαραίτητο.
  • Στους γονείς συστήνετε να αποφύγουν να έρθουν σε επαφή με το παιδί που ασκεί τη βία ή τους γονείς του.

Το παιδί που εκφοβίζει:

  • Ελέγξτε το θυμό σας και μην προβείτε σε χαρακτηρισμούς, κατηγορίες και οποιασδήποτε μορφής βίαιη συμπεριφορά.
  • Προσπαθήστε να κατανοήσετε πως νιώθει και ποιες είναι οι αιτίες πίσω από τη συμπεριφορά του. Διερευνήστε τι συμβαίνει στην υπόλοιπη ζωή του.
  • Βοηθήστε το παιδί να κατανοήσει πως νιώθει το παιδί-στόχος, να καταλάβει τις συνέπειες της συμπεριφοράς του και να αναλάβει την ευθύνη για αυτή.
  • Συζητήστε τι μπορεί να κάνει για να αποκαταστήσει το παιδί-στόχο ( π.χ. να ζητήσει συγνώμη, να κάνει ένα δώρο, να αποκαταστήσει πιθανές υλικές ζημιές).

Εν κατακλείδι, ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα φαινόμενο πολλών ετών που παρουσιάζει ραγδαία εξάπλωση στις μέρες μας. Οι συνέπειές του είναι σοβαρές και μπορεί να εκτείνονται μέχρι την ενήλικη ζωή, επηρεάζοντας τη γενικότερη ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα του ατόμου. Έτσι, κρίνεται απαραίτητη η περαιτέρω διερεύνηση του φαινομένου, η ευαισθητοποίηση των εμπλεκόμενων μερών και η θέσπιση ενός σαφούς πλαισίου πρόληψης και αντιμετώπισης.

Ιωάννα Θεοφιλοπούλου

Ψυχολόγος

 

Πηγές

Ακαλέστου, M.H. & Τσιαντής, Α. Εκφοβισμός και Βία στο σχολείο: Το Πρόγραμμα Παρέμβασης STOP! ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ»,  ΕΨΥΠΕ «Ένεκα λόγου», Τεύχος 35.

Καραβόλτσου, Α. (2013). Σχολικός εκφοβισμός. Συνοπτικό εγχειρίδιο αντιμετώπισης σχολικού εκφοβισμού εκπαιδευτικών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Αθήνα. http://www.keda.gr/eclass/courses/TED118/  Access: 12/06/2017

Παραδεισιώτη, Α. & Τζιόγκουρος, Χ. (2008). Η εκφοβιστική συμπεριφορά μεταξύ των μαθητών στο σχολείο - Εγχειρίδιο για τους εκπαιδευτικούς. Ευρωπαϊκό Διακρατικό Πρόγραμμα «ΔΑΦΝΗ ΙΙ», Λευκωσία.
http://www.moec.gov.cy/edu_psychology/pdf/dafni_teachers.pdf  Access:12/06/2017

Τσιάντης, Ι. (επιμ.) (2008). Ενδοσχολική βία και εκφοβισμός. Αιτίες, επιπτώσεις, αντιμετώπιση...απαντήσεις στα ερωτήματα των γονέων. Ευρωπαϊκό Διακρατικό Πρόγραμμα «ΔΑΦΝΗ ΙΙ», ΕΨΥΠΕ.
http://kmaked.pde.sch.gr/site/attachments/article/544/endosxoliki%20bia.pdf  Access: 12/06/2017

Τσιάντης, Ι. (επιμ.) (2010). Δραστηριότητες στην τάξη για την πρόληψη του εκφοβισμού και της βίας μεταξύ των μαθητών - Εγχειρίδιο εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Ευρωπαϊκό Διακρατικό Πρόγραμμα «Δάφνη ΙΙΙ», ΕΨΥΠΕ.
http://dide-anatol.att.sch.gr/didanpep/ANTI/Epithetikotita%20ERSYPE%20viomatiko.pdf Access: 12/06/2017

 

Ηλεκτρονικές πηγές:

https://www.stopbullying.gov/

https://bullyingnoway.gov.au/

http://www.e-abc.eu/gr/sholikos-ekfovismos/

 

 

Το Έργο μας

my gallery front

Επικοινωνία

"Ανάπτυξη" Καλαμάτας

Βασ. Όλγας 23 - Καλαμάτα

Τηλ. 2721028954

"Ανάπτυξη" Μεσσήνης

Δημ. Παύλου Πτωχού 10 - Μεσσήνη

Τηλ. 2722024065

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.