aphasies textΗ αφασία ορίζεται ως επίκτητη (=δεν κληρονομείται, αποκτήθηκε εκ των υστέρων) απώλεια της γλωσσικής λειτουργίας εξαιτίας τραυματισμού του εγκεφάλου σε περιοχή που σχετίζεται με την κατανόηση και την παραγωγή του λόγου. Ο ειδικός επιστημονικός όρος αφασία (στερητικό -α και ρήμα φημί =λέγω) αναφέρεται σε κάθε μερική ή ολική απώλεια γλωσσικών ικανοτήτων σε ενήλικες και παιδιά και γενικότερα ανικανότητας λόγου, χωρίς να επηρεάζεται η νοημοσύνη. Μπορεί να συνοδεύεται από απώλεια στην κατανόηση του προφορικού ή γραπτού λόγου, το άτομο δεν μπορεί να μιλήσει, δεν μπορεί να αποδώσει κατάλληλα το νόημα στις λέξεις, δεν μπορεί να περιγράψει ή να διαβάσει.

Η αφασία μπορεί να είναι μόνιμη ή προσωρινή και στις περισσότερες περιπτώσεις εκδηλώνεται ξαφνικά.

Ημισφαιρικός εντοπισμός της γλώσσας

Η πιο εμφανής λειτουργική διαφορά ανάμεσα στο αριστερό και στο δεξί εγκεφαλικό ημισφαίριο συνίσταται στο γεγονός ότι στους περισσότερους ανθρώπους το αριστερό είναι το κυρίαρχο για τη γλώσσα, ενώ το δεξί διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο όταν εμπλέκονται ερεθίσματα σύνθετα, δύσκολα να λεκτικοποιηθούν. Ο εντοπισμός της γλώσσας στο αριστερό ημισφαίριο (και μάλιστα σε συγκεκριμένες περιοχές του) έγινε από το Γάλλο νευρολόγο Paul Broca και το Γερμανό νευρολόγο Carl Wernicke, κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα (Βάρβογλη, 2006). Για τους περισσότερους ανθρώπους το αριστερό ημισφαίριο ελέγχει το λόγο, την ανάγνωση, τη γραφή, την ομιλία και το σχηματισμό ιδεών.

Το πιο εμφανές έλλειμμα που σχετίζεται με βλάβη στο αριστερό ημισφαίριο είναι η αφασία (Feinberg & Farah, 2003b).

Αίτια

Η αφασία συνήθως είναι αποτέλεσμα ενός αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου. Άλλες αιτιολογίες περιλαμβάνουν ατυχήματα, όγκους, μολύνσεις, τοξικότητα.

Τύποι αφασίας

Ο πληθυσμός των ατόμων με αφασία δεν είναι ομοιογενής, εξαιτίας ποικίλων παραγόντων, όπως είναι η θέση της εγκεφαλικής  βλάβης, η βαρύτητα και η έκταση αυτής καθώς και η μοναδικότητα του ατόμου. Η διαφορετικότητα των ασθενών δυσχεραίνει τον προσδιορισμό της αφασίας αναφορικά με τις συμπεριφορές και τα ελλείμματα που την χαρακτηρίζουν.

Παρακάτω συνοψίζονται οι διάφοροι τύποι αφασίας με βάση ένα από τα πιο κοινά συστήματα ταξινόμησης. Οι τύποι της αφασίας διαφοροποιούνται με βάση τα χαρακτηριστικά ύπαρξης ρέοντος ή μη ρέοντος λόγου.

Αφασίες με μη ρέοντα λόγο

  • Αφασία Broca
  • Διαφλοιϊκή κινητική αφασία
  • Σφαιρική/καθολική αφασία

Αφασίες με ρέοντα λόγο

  • Αφασία Wernicke
  • Αφασία αγωγής ή αγωγιμότητας
  • Διαφλοιϊκή αισθητηριακή αφασία
  • Ανομική αφασία

(* για διευκόλυνση του αναγνώστη έχουν επιλεχθεί οι πιο συνήθεις ονομασίες στα είδη της αφασίας και ένα απλό σύστημα ταξινόμησης)

Χαρακτηριστικά

Αφασία Broca

Κύριο χαρακτηριστικό σε ασθενείς με αφασία Broca είναι τα έντονα ελλείμματα κατά την παραγωγή λόγου. Η ομιλία είναι κοπιώδης και αργή, χωρίς επιτονισμό και παρατηρείται δισταγμός και αβεβαιότητα κατά την προσπάθεια παραγωγής λέξεων. Χρησιμοποιούν μικρό μήκος φράσεων με αποτέλεσμα ο λόγος να είναι τηλεγραφικός, πραγματοποιούν λάθη κυρίως σε καταλήξεις ρημάτων, συχνά παραλείπουν άρθρα, επίθετα, επιρρήματα και παρατηρείται αποδόμηση της σύνταξης, με αποτέλεσμα να αλλοιώνεται το νόημα των λεγομένων. Επιπλέον, η ικανότητα επανάληψης επηρεάζεται, δυσκολεύονται έντονα σε δραστηριότητες κατονομασίας εικόνων, αντικειμένων, προσώπων κ.α.

Η ανάγνωση είναι επηρεασμένη κυρίως λόγω δυσκολίας στην άρθρωση των ήχων. Η γραφή είναι σταθερά μη φυσιολογική με αργό, μηχανικό ρυθμό, αναγραμματισμούς, μεταθέσεις γραμμάτων και, κατά την αντιγραφή, ο ασθενής μοιάζει σαν να σχεδιάζει σχήματα.

Η κατανόηση λόγου σε ασθενείς με αφασία Broca διατηρείται σε σχετικά καλά επίπεδα και έχουν επίγνωση των δυσκολιών τους.

Τέλος, η αφασία Broca μπορεί να συνοδεύεται από κάποιου βαθμού κινητική παράλυση, ημιπληγία, αδυναμία στο πρόσωπο και στα άνω άκρα, απραξία.

Παράδειγμα ομιλίας ατόμου με Broca

«Βλέπω…  λουλούδι», αντί για «είδα πολλά μεγάλα κόκκινα τριαντάφυλλα».

Διαφλοιϊκή κινητική αφασία

Σε ασθενείς με αυτού του τύπου αφασία παρατηρείται σχετικά καλή ακουστική κατανόηση, άθικτη επαναληπτική ικανότητα και καλή άρθρωση. Η αυθόρμητη παραγωγή λόγου είναι μικρή ή και απουσιάζει. Ωστόσο, εάν τους απευθύνουν το λόγο ενδέχεται είτε να απαντήσουν με μικρή ευχέρεια ή να επαναλάβουν ακριβώς τις ίδιες λέξεις που τους απηύθυναν (ηχολαλία). Σοβαρή εξασθένηση παρατηρείται στην κατονομασία, την ανάγνωση και τη γραφή.

Σφαιρική/καθολική αφασία

Οι ασθενείς αυτοί έχοντας τόσο εκτεταμένη βλάβη μπορεί αρχικά να μην μιλούν καθόλου. Ωστόσο, σταδιακά ενδέχεται να ανακτήσουν έως ένα σημείο την ικανότητα λεκτικοποίησης. Συχνά χρησιμοποιούν λεκτικές στερεοτυπίες όπως μια βρισιά ή το διπλασιασμό μιας συλλαβής, ενώ αποδίδουν καλύτερα σε δοκιμασίες που αφορούν τον αυτόματο λόγο (π.χ. μέτρημα 1-10). Συνολικά, όλες οι γλωσσικές λειτουργίες είναι σοβαρά διαταραγμένες. Η ικανότητα κατονομασίας, ανάγνωσης και γραφής είναι σημαντικά περιορισμένες, αν όχι ανύπαρκτες.

Αφασία Wernicke

Μετά την αφασία Broca, το δεύτερο ευρέως πιο αναγνωρισμένο αφασικό σύνδρομο είναι η αφασία Wernicke όπου κύριο χαρακτηριστικό είναι η αδυναμία στην κατανόηση του λόγου σε σημείο τέτοιο που ορισμένοι ασθενείς μοιάζουν σχεδόν κωφοί. Σε αντίθεση με την ελλιπή κατανόηση του λόγου, η παραγωγή του λόγου χαρακτηρίζεται από ευχέρεια με καλή γραμματική δομή και προσωδία, χωρίς όμως να αποδίδεται ουσιαστικό νόημα. Συχνά μιλούν με υπεραφθονία λέξεων, δυσκολεύονται να σταματήσουν (λογόρροια) και δεν είναι σε θέση να μεταβιβάσουν ένα μήνυμα με κατάλληλο νόημα. Οι δυσκολίες στην έκφραση του λόγου σχετίζονται κυρίως με το περιεχόμενο του μηνύματος. Εκεί παρατηρούνται παραφασίες και νεολογισμοί (νέες λέξεις που δεν υπάρχουν). Στις παραφασίες αυτές το άτομο μπορεί να επιλέξει μια λέξη που ταιριάζει σημασιολογικά με εκείνη που θα έπρεπε κανονικά να χρησιμοποιήσει (π.χ. λέει τραπέζι αντί για καρέκλα).

Σε ασθενείς με Wernicke παρατηρείται «κενός λόγος», καθώς δεν είναι σε θέση να μεταδώσουν τις ιδέες που έχουν στο μυαλό τους. Κάποιες φορές είναι πιθανό να μην είναι σε θέση να αναγνωρίσουν τις δυσκολίες τους. Ο γραπτός τους λόγος δεν είναι κατανοητός, όπως και ο προφορικός.

Τέλος, μπορεί να εμφανιστεί ελαφρά (συχνά παροδική) πάρεση στο πρόσωπο ή στα άνω άκρα και δυσκολία στη στερεοαναγνωσία (δηλαδή στην αναγνώριση της μορφής αντικειμένων μέσω της αφής).

Παράδειγμα ομιλίας ατόμου με αφασία Wernicke

-«Πού ήσουν;»

-«Ήρθα στο, …μμμου…εχθές, εκεί, πήγα»

Αφασία αγωγής ή αγωγιμότητας

Σε αυτόν τον τύπο αφασίας συναντάται καλή άρθρωση και προσωδία, ενώ υπάρχουν προβλήματα κατονομασίας και ήπια προβλήματα κατανόησης λόγου. Ο ασθενής μπορεί να παράγει φράσεις με τέσσερις και πέντε λέξεις χωρίς να καταβάλει ιδιαίτερη προσπάθεια κατά την παραγωγή λόγου. Σημαντική είναι η δυσκολία στην επανάληψη λέξεων και φράσεων.

Οι ασθενείς αυτοί φαίνεται να έχουν επίγνωση των δυσκολιών τους και πολλές φορές προβαίνουν σε προσπάθειες αυτοδιόρθωσης.

Διαφλοιϊκή αισθητηριακή αφασία

Σε αυτή την περίπτωση παρατηρείται εξασθένηση της ακουστικής κατανόησης, δυσκολία στην κατονομασία και σοβαρά διαταραγμένη κατανόηση του γραπτού λόγου. Οι ασθενείς αυτοί παρουσιάζουν χαρακτηριστικά δυσλεξίας και δυσγραφίας. Η ροή και η σύνταξη στην παραγωγή λόγου παραμένουν σε σχετικά καλά επίπεδα ενώ είναι άθικτη και η ικανότητα επανάληψης.

Ανομική αφασία

Σε ασθενείς με ανομική αφασία υπάρχει καλή ροή λόγου, η ικανότητα ακουστικής κατανόησης κυμαίνεται εντός των φυσιολογικών ορίων και διατηρείται η επανάληψη λέξεων και η κατανόηση γραπτού λόγου. Έντονη είναι  η δυσκολία στην αναζήτηση λέξεων. Αρχικά εκδηλώνεται απώλεια σε ουσιαστικά και έπειτα δυσκολίες σε ρήματα και επίθετα. Οι ασθενείς αυτοί τα καταφέρνουν καλύτερα στην ανάκτηση τοπωνυμίων παρά ονομάτων προσώπων.

Αφασίες και λογοθεραπεία

Ένας αφασικός ασθενής, ανάλογα με το μέγεθος της βλάβης και την αιτιολογία που οδήγησε στην αφασία, μπορεί να επωφεληθεί σημαντικά από ένα ειδικά σχεδιασμένο πρόγραμμα λογοθεραπείας. Αρχικά, ο λογοθεραπευτής πραγματοποιεί μία λεπτομερή αξιολόγηση που περιλαμβάνει τον έλεγχο σε όλα τα επίπεδα λόγου και ομιλίας και έπειτα ακολουθεί ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα θεραπείας σε συνεργασία με την οικογένεια και την ιατρική ομάδα του ασθενούς. Για την αποκατάσταση είναι πολύ σημαντικό το πρώτο τρίμηνο μετά το εγκεφαλικό τραύμα-βλάβη, καθώς οι περισσότερες έρευνες για την ανάκαμψη των λειτουργιών του λόγου υποστηρίζουν ότι η μεγαλύτερη πρόοδος ανάκτησης των λειτουργιών λαμβάνει χώρα αυτή την περίοδο.

Αφασίες και οικογενειακό περιβάλλον

Ο ασθενής με αφασία χάνοντας γλωσσικές και επικοινωνιακές δεξιότητες που παλιότερα κατείχε, «χάνει» και ένα τμήμα του εαυτού του, κάτι που επηρεάζει σημαντικά το ίδιο το άτομο αλλά και τον περίγυρό του. Συχνά τα άτομα με αφασία, ανάλογα με τον τύπο της διαταραχής, επιθυμούν να επικοινωνήσουν καλύτερα με τα αγαπημένα τους άτομα αλλά λαμβάνουν αρνητικά συναισθήματα από τους άλλους λόγω της μειωμένης τους ικανότητας για επικοινωνία.

Είναι καλό εάν υπάρχει άτομο με αφασία στον περίγυρό μας να έχουμε κατά νου ότι πλέον το άτομο χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να μεταδώσει ένα μήνυμα, για αυτό οφείλουμε να είμαστε υπομονετικοί μαζί του, να του δίνουμε χρόνο να μιλήσει, να διατηρούμε βλεμματική επαφή και ενδιαφέρον, να μιλάμε αργά, να προτιμούμε μικρές και σαφείς ερωτήσεις, να απλοποιούμε το λεξιλόγιό μας και να χρησιμοποιούμε βοηθητικές συσκευές εάν αποδειχθούν ωφέλιμες (π.χ. τάμπλετ, ακουστικά).

Δρακουλάκου Χριστοφίλη

Λογοθεραπεύτρια στο Κέντρο ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Πηγές:

Βάρβογλη Λ. (2006), Ερευνώντας τους λαβυρίνθους του εγκεφάλου, Κλινική νευροψυχολογία, Αθήνα: Καστανιώτη.

Davis A. (2011), Αφασιολογία διαταραχές και κλινική πρακτική, (Γ. Νάσιος, επ.), (Π. Χατζηπαυλή, μετ.), Αθήνα: Πασχαλίδης .

Feinberg, T., Farah M. (2003), Behavioral neurology & neuropsychology, second edition, USA: The McGraw-Hill Companies, Inc.

Hegde, M., (2015), Οδηγός λογοθεραπευτικής παρέμβασης, τρίτη έκδοση, (Ε. Γερμπανά, μετ.), Αθήνα:  Παρισιανού.

Shipley K., McAfee J. (2013), Διαγνωστικές προσεγγίσεις στη λογοπαθολογία, πρώτη ελληνική έκδοση, (Ε. Βιρβιδάκη, Δ. Ταφιάδης, μετ.), Gotsis

Το Έργο μας

my gallery front

Επικοινωνία

"Ανάπτυξη" Καλαμάτας

Βασ. Όλγας 23 - Καλαμάτα

Τηλ. 2721028954

"Ανάπτυξη" Μεσσήνης

Δημ. Παύλου Πτωχού 10 - Μεσσήνη

Τηλ. 2722024065

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.